blog

Kary i nagrody są jednymi z częściej wykorzystywanych metod czy narzędzi wychowawczych. Są z nami od naszego dzieciństwa, a to znaczy, że są dla nas znane, choć niekoniecznie zawsze dobrze wspominane. Wielu rodziców nie wyobraża sobie innej formy, w jakiej mogłoby nauczyć dziecko “co wolno, a czego nie wolno”. Coraz częściej jednak zwracają się z pytaniem “co innego zamiast kar?”. Przyczyn tego zwrotu do zmiany jest kilka: “kary już nie działają, dziecko dalej nie słucha, nasza relacja na tym cierpi”. Czy jest coś, co można użyć zamiast kary?

Czym są kary i nagrody?

Aby lepiej zrozumieć, dlaczego tak często zwracamy się ku karom i nagrodom, warto przyjrzeć się czym one są.

Kary i nagrody, to sposób reagowania na czyjeś zachowanie w taki sposób, aby je zmienić czy też kontrolować. Kary mają za zadanie powstrzymanie czy też zmniejszenie zachowań niepożądanych. Rodzice często wykorzystują takie formy kar jak ograniczanie przyjemności (zmniejszenie limitu, czasem do zera grania na komputerze, korzystania z telefonu, zajęć dodatkowych). Karą będzie też krzyk i nagana. Nagrody natomiast mają wzmacniać zachowania, które uznajemy za pożądane. W tym przypadku często wykorzystywane są wyjścia do kina, place zabaw, rzeczy materialne, słodycze czy pochwała.

Mity związane z karą i nagrodą

Bez kar dziecko nie nauczy się zasad

Kary i nagrody uczą dziecko przede wszystkim reagowania na zewnętrzną kontrolę. Przewrotnie więc, zamiast uczyć dziecko dlaczego zasady są ważne i skierowywania jego uwagi także na potrzeby innych, dziecko uczy się skupiania na samym sobie: jak uniknąć kary? co zrobić, aby otrzymać nagrodę? czy mi się to opłaca?

Nagrody skutecznie motywują dzieci

Siłami, które napędzają działania człowieka jest motywacja wewnętrzna oraz zewnętrzna. Motywacja zewnętrzna związana jest z karami i nagrodami, natomiast wewnętrzna z własną potrzebą i satysfakcją z konkretnego działania. Wspieranie zatem motywacji zewnętrznej nie sprawi, że dziecko przyswoi jakąś wartość, lecz wykona jakąś czynność/zadanie ze względu na korzyści lub niekorzyści jakie mogą płynąć z jej wykonania/niewykonania.

Warto wspomnieć, że nim więcej jest w dziecku motywacji zewnętrznej, tym mniej jest miejsca na motywację wewnętrzną, a bodźce w postaci kar czy nagród z czasem, muszą być coraz większe aby były skuteczne tak jak wcześniej.

To jedyny sposób, aby dziecko słuchało

Warto podjąć pod refleksję, co dla mnie jako rodzica jest ważne? Jakie wartości chcę przekazać swojemu dziecku? Wychowanie, to nie tylko sprawienie, aby dziecko czy później nastolatek, młody dorosły “słuchali starszych”. Czy jestem zatem w stanie zrezygnować z potrzeby, aby moje dziecko zawsze mnie słuchało, na rzecz innych wartości?

Brak kar i nagród to wychowanie bezstresowe

Wychowanie oparte na relacji nie polega na unikaniu stresu za wszelką cenę, lecz na tym, jak dziecko jest w nim wspierane. Stres w życiu dziecka jest nieunikniony i rozwojowy — kluczowe jest to, czy dziecko ma obok dorosłego, który pomaga mu go regulować.

Co zamiast kar i nagród?

Konsekwencje

Czym różnią się konsekwencje od kar? Konsekwencja, to naturalny, logiczny skutek zachowania. Przykładem może być dziecko, które rozlało wodę, czy zbiło szklankę z wodą. Karą byłoby np. zabranie zabawki, wyłączenie bajki. Konsekwencją, naturalną i przewidywalną będzie posprzątanie bałaganu, który zrobił się w wyniku tego zdarzenia.

Nazywanie emocji i potrzeb dziecka

Nazywanie emocji pomaga dziecku rozpoznać, co czuje, a potrzeb - czego potrzebuje. Za każdym zachowaniem stoi jakaś potrzeba (fizjologiczna, związana z byciem w kontakcie ze sobą, z byciem w kontakcie z innymi). Jeśli zwrócimy się ku zrozumieniu, jaka potrzeba stoi za danym zachowaniem dziecka, łatwiej będzie nam wesprzeć dziecko w jego rozwoju.

Relacja

Jednymi z pierwszych potrzeb w życiu małego człowieka są potrzeby autonomii oraz przynależności. To czego w dalszym rozwoju będzie musiało się nauczyć, to balansować między tymi dwoma potrzebami. Aby mieć możliwość eksperymentowania (czyli także testowania granic rodziców) dziecko musi doświadczać poczucia bezpieczeństa, to znaczy poczucia zapewnienia, że jestem kochany przez swoich najbliższych bez względu na to czy jestem teraz zły, smutny, radosny, czy pomogłem posprzątać po obiedzie czy też nie.

Powyższe propozycje nie zawsze będą skutkowały zmianą zachowania, ale też nie to mają na celu. Co natomiast daje zarówno dzieciom jak i rodzicom wychowanie bez kar i nagród?

• buduje relacje dziecka z rodzicem
• pomaga lepiej się zrozumieć, a co za tym idzie porozumieć
• buduje poczucie własnej wartości u dziecka
• pomaga zwrócić uwagę zarówno na swoje potrzeby jak i potrzeby innych osób
• buduje poczucie zaufania do świata i innych ludzi.

Wychowanie to proces

Łatwo wpaść w pułapkę wielu różnych rad i oczekiwań, które nierzadko wzbudzają w nas poczucie winy. Nie ma jednak rodziców idealnych! Nie chodzi o to, aby wybrać idealne metody i nie popełniać nigdy błędów, a raczej o elastyczność i uważność na małego człowieka i jego potrzeby. Myśl, która być może będzie pomocna w trudniejszych chwilach, to wychownanie to proces. Każdy rodzic sięga lub sięgał kiedykolwiek po kary czy nagrody - to nie porażka.

Zmiana zaczyna się od zrozumienia, a nie od perfekcji.